حسن احمدی‌فرد- پدران و مادران ما درگذشتگان را گرامی می‌داشته‌اند. در نگاه آن‌ها مرگ هم جزئی از فرآیند کلی زندگی بشر بوده که سرانجام روزی با برانگیخته شدن دوبارۀ همۀ مردگان به اکمال خواهد رسید.

حسن احمدی‌فرد- پدران و مادران ما درگذشتگان را گرامی می‌داشته‌اند. در نگاه آن‌ها مرگ هم جزئی از فرآیند کلی زندگی بشر بوده که سرانجام روزی با برانگیخته شدن دوبارۀ همۀ مردگان به اکمال خواهد رسید. آن‌ها باور داشته‌اند که روح و روان مردگان حاضر و ناظر هستند و به دعای خیر و خیرات و مبرات نیاز دارند. آن‌ها زمین را با صفت «مادر» یاد می‌کرده‌اند و از‌همین‌منظر جسم مردگان را پس از مرگ در آغوش مادر قرار می‌داده‌اند. از‌همین‌منظر در روستاهای خراسان از گورستان با عنوان «سر خاک‌ها» یاد می‌کنند.
آن‌ها زمین را تسلی‌بخش هم می‌دانسته‌اند. هنوز در خراسان رسم است که مشتی از خاک تازه‌درگذشته را بر سر و روی خانواده‌اش بپاشند تا داغشان تسلی یابد و «سرد» شود. در فرهنگ کهن ایرانی حاضر شدن بر سر خاک درگذشتگان و نیز پاشیدن آب (به‌عنوان رکن هستی، نماد پاکی و پاک‌کنندگی و البته عنصری مهم در جهان‌بینی ایرانی) بر خاک آن‌ها عملی پسندیده است.
در‌این‌میان البته از اهمیت مفهوم «چراغ» در سنت کهن ایرانی و البته فرهنگ خراسانی هم نباید غافل شد. چراغ تنها وسیله‌ای بوده که پدران و مادران ما می‌توانسته‌اند با آن تاریکی را بتارانند. تاریکی در فرهنگ کهن ایرانی جلوۀ اهریمنی دارد و در نقطۀ مقابل آن نور دارای تقدس الهی است؛ از‌همین‌رو روشن بودن چراغ نشانۀ زنده بودن و دوام زندگی دانسته می‌شده است.
در روستاهای خراسان رسم بوده -و تا حدودی هنوز هم هست- که تا سه شب بر سر خاک تازه‌درگذشته‌ها چراغ روشن کنند. هنوز هم در برخی از روستاها کسی را اجیر می‌کنند که تا سه شبانه‌روز بر خاک تازه‌درگذشته چراغ روشن کند و شب را به بیداری و تلاوت قرآن بپردازد. اجداد ما خیرات کردن برای درگذشتگان (اهالی عالم فرودین) را هم به‌نوعی با چراغ روشن کردن و نور فرستادن پیوند زده‌اند. نام سنت «چراغ‌برات» از همین نگاه سرچشمه گرفته است.

سه روز منتهی به تولد موعود
در سنت کهن‌سال چراغ‌برات خانواده‌ها در سه روز مشخص (دوازدهم، سیزدهم و چهاردهم ماه شعبان) بر سر خاک درگذشتگانشان حاضر می‌شوند و برای آن‌ها خیرات می‌کنند و آن را به‌مثابۀ روشن کردن چراغی برای درگذشتگان می‌دانند. اما چرا پدران و مادران ما در گذر روزگارها این سه روز از ماه قمری شعبان را برای سنت کهن‌سالشان انتخاب کرده‌اند؟
در فرهنگ کهن ایرانی یاد کردن از مردگان با اشاره به زنده بودن روح و روانشان و نیز برانگیخته شدن و زندگی دوبارۀ آن‌ها همراه است. در آخرین روز‌های اسفند، هنگامی‌که نوروز و سال تازه در راه است، ایرانی‌ها بر خاک مردگان حاضر می‌شوند و از درگذشتگانشان به‌نیکی یاد می‌کنند و روان آن‌ها را گرامی می‌دارند، چراکه بهار نماد زندگی دوبارۀ طبیعت است؛ پس طبیعی است که در این رویداد باید یادی هم از درگذشتگان کرد و یادآور شد که آن‌ها هم سرانجام روزی دوباره زنده
خواهند شد.
علاوه‌بر‌این، در باور کهن ایرانی هست که در پایان دنیا سرانجام منجی آخرالزمان ظهور خواهد کرد و در نبردی سرنوشت‌ساز اهریمن را برای همیشه شکست خواهد داد و جهان را از همۀ جلوه‌های اهریمنی تهی خواهد کرد. در باور ایرانی تاریکی و مرگ هردو جلوۀ اهریمنی دارند و با شکست اهریمن نه دیگر از تاریکی نشانی خواهد ماند و نه از مرگ؛ پس همۀ مردگان دوباره زنده خواهند شد، آن‌هم در روزی که ابدی است و شبی به‌دنبال ندارد. اعتقاد به موعود، که در دوره‌ای طولانی از فرهنگ ایرانی «سوشیانت» خوانده می‌شده، از اعتقادات دیرینۀ ما مردم است؛ از‌این‌رو ایرانی‌ها در گذر روزگارها روزهای منتهی به تولد موعود آخرالزمان را روزهای یادکرد از درگذشتگان و خیرات برای آن‌ها قرار داده‌اند، و درست از‌همین‌منظر است که سنت چراغ‌برات عمدتاً در جغرافیایی رواج دارد که فرهنگ شیعی بر آن حاکم است.

نقش گندم در سنت چراغ‌برات
اهمیت سنت چراغ‌برات در خراسان تا آنجاست که از ماه شعبان به‌عنوان «ماه برات» یاد می‌شود. عنوان «ماه برات» البته ممکن است ریشه‌ای اسلامی هم داشته باشد. در روایات اسلامی از نیمۀ ماه شعبان به‌عنوان یکی از شب‌هایی یاد شده که احتمالا «شب قدر» است و شب قدر شبی است که در آن مقدرات رقم می‌خورد. در سنت اسلامی نیمۀ شعبان همچون شب‌های ماه مبارک رمضان دانسته شده و اعمالی که برای آن شب‌ها وارد شده برای این شب هم توصیه شده که مهم‌ترینشان شب‌زنده‌داری
است.چراغ‌برات در سرتاسر خراسان تاریخی با سنت‌هایی مشابه کمابیش رواج دارد. از سنت‌های مهم این مناسبت روشن نگه‌داشتن چراغ‌ها در شب، حاضر شدن اعضای خانواده بر خاک درگذشتگان، آب پاشیدن بر خاک، و نیز توزیع خوراکی‌هایی است که از آرد گندم فراهم شده‌اند. حلوا و نان روغنی ازجملۀ این خوراکی‌ها هستند. واقعیت این است که حتی در پخت همین خوراکی‌ها هم باز باورهای کهن ایرانی است که خود را نشان می‌دهد.
ایرانی‌ها گندم را دختر زمین می‌دانند و آن را گرامی‌ می‌دارند. تقدس نان درنزد ایرانی‌ها به تقدس گندم برمی‌گردد. آن‌ها در نوروز، به‌عنوان ماندگارترین سنت ایرانی، از گندم سبزه بار می آورند و سمنو می‌پزند. در سنت چراغ‌برات هم باز این گندم است که از آن خوراکی‌هایی به‌دست می‌آید که خیرات درگذشتگان خواهد شد.

نظرات (0)

اولین نفری باشید که نظر خود را ثبت می کند

نظر خود را اضافه کنید.

ثبت نظر به عنوان مهمان. ثبت نام کنید و یا وارد شوید تا بتوانید از امکانات بیشتری بهره مند گردید
0 کاراکتر
پیوست ها (0 / 3)
Share Your Location